Dodał admin, 2008-01-02 Autor / Opracowanie: Witold Piątkowski

Cała ogromna różnorodność form życia występujących na naszej planecie rozwinęła się podczas długiej historii Ziemi z jednego rodzaju lub kilku rodzajów prostych organizmów.

Nieodłączną częścią procesu ewolucyjnego jest wymieranie gatunków i większych grup systematycznych. Jest ono spowodowane tymi samymi czynnikami co rozwój ewolucyjny, a więc walką o byt i doborem naturalnym. Wymierają bowiem te gatunki, które w wyniku ewolucji innych gatunków i stopniowych zmian środowiska utraciły swoje dominujące właściwości przystosowawcze w stosunku do do biotycznych i abiotycznych warunków środowiska. Proces wygasania jest z reguły procesem powolnym, poprzedzonym stopniowym zmniejszaniem się zasięgu występowania wymierającego gatunku i jego liczebności. Wymieranie wyższych jednostek systematycznych (rodzajów, rodzin, rzędów) jest konsekwencją wygaśnięcia składających się na nie gatunków. Przykładem grup które bądź wymarły całkowicie, bądź reprezentowane są obecnie przez nieliczne gatunki lub gatunki reliktowe to wielkie gady mezozoiczne, koniowate reprezentowane współcześnie przez zaledwie kilka gatunków, hatteria z Nowej Zelandii czy miłorząb dwuklapowy.
Nieodwracalność ewolucji jest wynikiem zmienności mutacyjnej i doboru. Zmiana warunków życia prowadzi do uwstecznienia narządów zbędnych lub o ujemnej wartości przystosowawczej do nowych warunków. Jeżeli gatunek potomny powróci do środowiska pierwotnego, to odtworzenie dawnego narządu jest już niemożliwe. Doskonałą ilustracją prawa nieodwracalności ewolucji jest ewolucja morskich żółwi skórzastych. Powstały one z gadów lądowych i w pierwszym okresie swego rozwoju posiadały pancerz kostny. Po przejściu do życia w wodach otwartych pancerz ten w wyniku przemian ewolucyjnych prawie zupełnie zanikł. W dalszych dziejach rozwoju tej grupy potomkowie żółwi morskich ponownie zasiedlili wody przybrzeżne, gdzie pancerz znów stał się przystosowaniem pożytecznym. Jednak nie został odtworzony dawny pancerz kostny, lecz powstał
nowy – skórzasty. Dzisiejsi przedstawiciele tej grupy żyją w strefie otwartego morza i mają zredukowane oba pancerze – kostny i skórzasty.
Ewolucja jest procesem różnokierunkowym. Wynika to z powszechnego mechanizmu ewolucji, którym jest powstawanie nowych gatunków wskutek dywergencji (rozbieżność cech). Większość odgałęziających się form organizmów wymierała, a tylko część podlegała dalszej ewolucji. Taki przebieg ewolucji przedstawiany jest często w postaci drzewa rodowego.
Ewolucja jest także procesem historycznym, zachodzi bowiem w określonym czasie.
Ewolucja ma również swoje określone tempo. Miarą tempa ewolucji jest czas przekształcania się jednego gatunku (rodzaju) w inny, czyli szybkość, z jaką zachodzą zmiany w liniach rozwojowych. Czas ten jest bardzo różny u rozmaitych grup, a nawet wśród rożnych linii rozwojowych tej samej grupy organizmów. Tempo ewolucji może się także zmieniać w różnych okresach, na przykład gady ewoluowały w erze mezozoicznej bardzo szybko, natomiast w erze kenozoicznej tempo ich ewolucji uległo znacznemu zwolnieniu. Ewolucja ssaków przebiegała odwrotnie, gdyż przez ponad 100 mln lat trwania ery mezozoicznej ssaki zmieniały się nieznacznie, by w erze kenozoicznej gwałtownie przyśpieszyć tempo ewolucji.